روى داد ، مىتوان درك كرد كه حالت موجود در سدهء چهارم اسلام - از اين نظرگاه كه ما بدان مىنگريم و بدان اشاره كرديم - زاييدهء عواملى بود كه برخى از آنها ، بلكه بيشتر آنها ، حساب شده بود ، و نتيجه همان بود كه واقع گشت . و شايد از اين ديدگاه بتوانيم بگوييم كه نطفهء انحطاطهاى بعدى ، در همان دورهء اعتلا ، بسته شد . 3 - رسالت مرزبانان در اين گفتار ، كه شامل گزارش كوتاهى است از زندگى يك دانشمند بزرگ ، و يك متفكر صاحب رسالت ، و يك مصلح دينى و اجتماعى درگير ، مىخواهيم نقش او را در اداى رسالت مرزبانى خويش روشن كنيم ، و ارج حركت و فرياد و خروش او را ، در تثبيت حقيقتهاى اعلا و متبلور ساختن انسانيتهاى جاويد بنمايانيم . تا دانسته شود كه اين گونه پيام‌آوران دانش و معرفت ، و رسولان شناخت و اعتقاد ، چگونه براى خنثى كردن سياستهاى فاسد مىكوشيدند ، و چگونه امت - يا جماعتهايى از امت را - از دستبرد آن غارتگران ارزشها دور مىداشتند . و تا دانسته شود كه شكل خاصى كه زندگانى دانشمندان راستين شيعه به خود مىگرفته است و مىگيرد ، از يك منطق اجتماعى درست و يك انديشهء پاك و متعهد ، و يك صراط روشن و انسانى مايه دارد . و حتى درگيريهاى اعتقادى نيز براى همين حقيقتهاى ياد شده بوده است . آرى آنان و آن بزرگان ، بيدار بودند ، و بيدارى شناس ، و بيدارگر ، و